![](https://press.et/wp-content/uploads/2021/08/211488766_2024558921028779_8405128208888965295_n.jpg)
(የመጨረሻ ክፍል)
ይህ መጣጥፍ ከመጀመሪያው የቀጠለና ሲሆን ኢ/ር ወንድሙ ተክሌ ሲጎ ( ፒ ኤች ዲ ) ባለፈው አመት በ “ ዘ ኢትዮጵያን ሄራልድ ላይ “ ፤ “ An Egyptian Illusion of Control over the Nile River “ በሚል ለንባብ ያበቁትን ማለፊያ ጽሑፍ ወደ አማርኛ አዋድጄ ያቀረብሁት ነው፡፡ ፀሐፊውንም ምንጬንም በዚሁ አጋጣሚ ከመቀመጫዬ ተነስቼ ባርኔጣዬን ከፍ አድርጌ ማመስገን እፈልጋለሁ፡፡ የተለያዩ የጥናትና የምርምር ወረቀቶች ሀገራችን ኢትዮጵያ በመስኖ መልማት የሚችል 3 ነጥብ 7 ሚሊዮን ሄክታር መሬት ሲኖራት ከዚህ ውስጥ ግማሽ ያህሉ መሬት የሚገኘው በአባይ ተፋሰስ ነው፡፡ የሚያስቆጨው እስካሁን የለማው ከ6 በመቶ አለመብለጡ ነው፡፡ ኢትዮጵያ እስካሁን ያለማችው 250ሺህ ሄክታር መሬት ሲሆን ከዚህ ውስጥ የአባይ ተፋሰስ ድርሻ ከ20ሺህ ሄክታር አይበልጥም። የሀገራችን ግብርና የዝናብ ጥገኛ ነው፡፡ ኢትዮጵያ የአፍሪካ የውሃ ማማ በመባል ብትታወቅም በየአመቱ ሊባል በሚችል ሁኔታ በድርቅ እየተጠቃች ነው። በየአስር አመቱ ይከሰት የነበረው ድርቅ በበልግና በመኸር በአመት ሁለት ጊዜ ሲጎበኘን እየተመለከትን ነው፡፡ ይህ ያልተስተካከለና የሚቆራረጥ ዝናብ የሚያስከትለው ድርቅ ሚሊዮኖች ለምግብ እጥረት እንዲዳረጉ ምክንያት እየሆነ ነው፡፡ በውል እንደሚታወቀው ሀገራችን ከግብፅም ሆነ ከሱዳን ጋር የአባይን ወንዝ በጋራ መጠቀም የሚያስችል ስምምነት የለም፡፡ ሆኖም ለናይል ወንዝ 86 በመቶውን ውሃ የምታበረክተው ኢትዮጵያ በ1929ኙም ሆነ በ1959ኙ የቅኝ ገዢ ስምምነት እንደማትገዛ በየአጋጣሚው ከማሳወቅ ባሻገር እውን ሳይሆን ቢቀርም ከ1950ዎቹ ጀምሮ የኃይል ማመንጫና የመስኖ ፕሮጀክቶችን ተግባራዊ ለማድረግ ተደጋጋሚ ጥረት ስታደርግ ቆይታለች፡፡ እ.ኤ.አ ከ1958 እስከ 1963 ድረስ አሜሪካ እንዲህ እንደ ዛሬው የግብፅ ጥቅም አስከባሪ ሳትሆን የአባይን ወንዝ ለማልማት በሚደረጉ ጥረቶች ግንባር ቀደም ተዋናይ ነበረች፡፡ ዘላቂ ጥቅም እንጂ ዘላቂ ወዳጅ የለም እንዲሉ፡፡ የዛሬውን ታላቁ የኢትዮጵያ የህዳሴ ግድብ ጨምሮ 33 የመስኖና የኃይል ማመንጫ ፕሮጀክቶችን አጥንታ እንዲለሙ ምክረ ሀሳብ አቅርባ ነበር፡፡ ከእነዚህ ጥናቶች ስራ ላይ የዋለው እ.ኤ.አ በ1972 ዓም የተገነባውና 128 ሜጋ ዋት የኤሌክትሪክ ኃይል የሚያመነጨው የፊንጫ የውሀ ኃይል ቀዳሚ ነው ማለት ይቻላል ፡፡
ኢትዮጵያ በአንድ በኩል ድርቅ በሌላ በኩል ፈጣን የሕዝብ ቁጥር እድገት እንደ ውጋት ቀስፈው ይዘዋታል። ከዚህ ውጋት ተንፈስ ለማለት የውሃ ሀብቷን አልምታ መጠቀም አለባት፡፡ የመስኖ መሰረተ ልማትን በማስፋት እያደገ የመጣውን የምግብ ፍላጎቷን በማሟላት ሕዝቧን ከተመፅዋችነት ማላቀቅ ይጠበቅባታል፡፡ ከግብርና ወደ ኢንዱስትሪ ለምታደርገው ሽግግር እና በኩራዝ ጭስ ለሚጨናበሰው 68 ሚሊዮን ሕዝቧ የኤሌክትሪክ ኃይልና መብራት ለማቅረብ እንደ አባይ ያሉ አመቱን ሙሉ የሚፈሱ ወንዞቿን ገድባ መጠቀም የሞት ሽረት ትንቅንቅ እየሆነ መጥቷል፡፡ ከዚህ ከፍ ሲልም ኢትዮጵያ ለተፋሰሱ ሀገራት የኃይል አማራጭ የመሆን እምቅ የተፈጥሮ ፀጋ አላት፡፡ ይሁንና እስከቅርብ አመታት ድረስ በድህነቷ እንዲሁም ከአለማቀፍ የፋይናንስ ተቋማት ብድርና ድጋፍ ለማግኘት የምታደርገው ጥረት በግብፅ የተቀናጀ ስውርና ይፋ ዲፕሎማሲያዊ ዘመቻ የተነሳ እቅዷ ሁሉ ይጨናገፍባት ስለነበር ግዙፍ የውኃ ኃይል ማመንጫዎችንና ታላላቅ የመስኖ መሰረተ ልማት ግንባታዎችን ማካሄድ ስላልቻለች በከፋ ድህነት በመማቀቅ ላይ ትገኛለች፡፡ የሚያሳዝነው ለኢትዮጵያ ሲሆን የሚታጠፈው የአለማቀፍ የፋይናንስ ተቋማት እጅ ለግብፅ ሲሆን ግን ያለስስት ይዘረጋል፡፡ ለጋስ ይሆናል፡፡ ግብፅ ይህን በመጠቀም ኢኮኖሚዋን ማሳደግ ችላለች፡፡ የሀገር ውስጥ ጥቅል ምርቷ 235 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን፤ የዜጎቿ የነፍስ ወከፍ ገቢ 2ሺህ 440 ዶላር ደርሷል። የኢትዮጵያ ጥቅል የሀገር ውስጥ ምርት 81 ቢሊዮን 76 ሚሊዮን ዶላር ሲሆን የነፍስ ወከፍ ገቢዋ ደግሞ ወደ 1000 ዶላር ይጠጋል፡፡ ከዚህ የድህነት አረንቋ ወጥቶ መካከለኛ ገቢ ካላቸው ሀገራት ተርታ ለመሰለፍ የተፈጥሮ ሀብቷን በተለይ የውሃ ሀብቷን በአግባቡ ማልማት ይኖርባታል፡፡
ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ በ2025 ዓም ከግብፅ በላይ የሕዝብ ብዛት ይኖራታል ተብሎ ተተንብዯል። በዘወርዋራ ምግብና የኤሌክትሪክ ኃይል የሚያስፈልገው ሕዝብ ቁጥር አሁን ካለው ይጨምራል ማለት ነው፡፡ ከግብፅ በላይ የውሀ ሀብቷን ለመስኖና ለኃይል ማመንጫ መጠቀም ይኖርባታል ማለት ነው፡፡ በግዛቷ ስር ያለ የውሃ ሀብቷን መጠቀም ደግሞ ሉዓላዊ መብቷ ነው። ሆኖም የፋይናንስ እጥረትና የቴክኖሎጂ ውስንነት ዘረፉን ለማልማት የተያዘውን እቅድ ፈታኝ ቢያደርገውም ተጨማሪ የውሃ ኃይል ማመንጫዎችንና የመስኖ አውታሮችን መገንባት ቅድሚያ የተሰጠው ተግባር ሆኖ ይቀጥላል፡፡ ቁልፉ የእድገትና የልማት ግብ በአጭር ጊዜ ውስጥ በሁለንተናዊ መልኩ ድህነትን መቅረፍ ነውና፡፡ በ2003 ዓም ከሱዳን ድንበር 40 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ግንባታው የተጀመረውና ለኃይል ማመንጫነት የሚውለውና 74 ቢሊዮን ሜትር ኩብ ውሃ የሚይዘው ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ እድገትንና ልማትን በማፋጠን ዜጎችን ከድህነት የማላቀቅ ራእይ ሰንቋል፡፡ ግድቡ በቀን 6ሺህ ሜጋ ዋት ፣ በአመት 15ሺህ 130 ጊጋ ዋት ኃይል የማመንጨት አቅም አለው፡፡ በዚህም የሀገር ውስጥ የኤሌክትሪክ ኃይል ፍላጎትን በማርካት ለምስራቅ አፍሪካ በተለይ ለራስጌ ተፋሰስ ሀገራትም የማቅረብ እቅድ አለው፡፡ ግድቡ በዝቅተኛ ደረጃ የሚገኘውን የንጹህ ኃይል ተደራሽነት ያሳድጋል፡፡ የአለም ባንክ ጥናት እንደሚያመለክተው ከሰሀራ በታች ባሉ የአፍሪካ ሀገራት የንጹህ ኃይል ሽፋን ከ15 በመቶ በታች ሲሆን፣ የሀገራችን 3 ነጥብ 5 በመቶ ፣ የሱዳን 41 ነጥብ 3 በመቶ ፣ የግብፅ 97 ነጥብ 6 በመቶ ነው፡፡ ከሰሀራ በታች ያሉ ሀገራት የኤሌክትሪክ ሽፋን 24 በመቶ ፤ የኢትዮጵያ ከ45 በመቶ ያልበለጠ ፣ የሱዳን ከ57 በመቶ ያልበለጣ ሲሆን የግብፅ ሽፋን ግን 100 በመቶ ደርሷል። በናይል ውሃ አጠቃቀም ላይ ግብፅ የቅኝ ግዛት ዘመን ስምምነቶችን በመጥቀስ ብቸኛ ባለመብትና ተጠቃሚ እኔነኝ በማለት የያዘችው ግትር አቋም ፤ የራስጌ ሀገራት በአለማቀፍ ሕግ የተረጋገጠላቸውን ውሃውን በፍትሐዊነት የመጠቀም ተፈጥሮአዊ መብት የሚጥስ ስለሆነ በንግግርና በውይይት ካልተፈታ ለግጭት ሊዳርግ ይችላል ተብሎ እየተሰጋ ይገኛል ። ኧረ ከስጋት አልፎ የውክልና ጦርነት ከፍታብናለች፡፡
እንደ ማጠቃለያ
ለናይል ወንዝ 86 በመቶ ውሃ የምትገብረው ኢትዮጵያ ፍትሐዊ በሆነ አግባብ ውሃውን የመጠቀም መብቷ ለድርድር የሚቀርብ ጉዳይ አይደለም፡፡ ይሁንና ግጭትንና አለመግባባትን ለመፍታት ሰባቱ የራስጌ የተፋሰስ ሀገራት የቅኝ ግዛት ዘመን ስምምነቶች ፍትሐዊ ተጠቃሚነት በሚያረጋግጥ አዳዲስ ውሎች ሊተኩ እንደሚገባ የሚጠይቀውና በ2002 ዓም የተፈረመውን የትብብር ማዕቀፍ ስምምነት Cooperation Frame Work Agreement ( CFA ) ስራ ላይ ማዋል ያስፈልጋል፡፡ ስምምነቱን የተፈራረሙ ሀገራት ብሩንዲ፣ ኬኒያ፣ ኡጋንዳ ፣ ኢትዮጵያ ፣ ታንዛኒያና ሩዋንዳ ሲሆኑ የትብብር ማዕቀፉ የናይልን ወንዝ ፍትሐዊ በሆነ መንገድ መጠቀምን የሚያረጋግጥና ዋስትና የሚሰጥ ቋሚ ኮሚሽን እንዲቋቋም የሚጠይቅም ነው፡፡ ዳሩ ግን ሱዳንና ግብፅ ይህን የትብብር ማዕቀፍ ለመፈረም ፈቃደኛ ባይሆኑም በ2007 ዓም በግብፅ ፣ በኢትዮጵያና በሱዳን መካከል የተፈረመውን የመርሆዎች መግለጫ (Declaration of Principles) ፈርመዋል፡፡ በዚህ ስምምነት ሱዳንና ግብፅ የህዳሴ ግድብ ፕሮጀክትን የተቀበሉ ሲሆን ኢትዮጵያም ግድቡ በግርጌ ተፋሰስ ሀገራት ማለትም በግብፅና በሱዳን ሊያሳድረው የሚችል ተፅዕኖ ወይም ጉዳት ካለ ጥናት እንዲደረግ ተስማምታለች፡፡ በዚህ ስምምነት ላይ ተከታታይ ውይይቶች የተካሄዱ ሲሆን ተስፋም ተጥሎባቸው ነበር፡፡ የታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ለቀጠናዊ ትብብር አብነት የሚሆንና የራስጌ ሀገራትን ተጠቃሚ የሚያደርግ ፕሮጀክት ስለሆነ ዲፕሎማሲያዊና ፓለቲካዊ ድጋፍ ሊደረግለት ይገባል፡፡ ግብፅም በግድቡ ውሃ አሞላል ላይ ከኢትዮጵያ ጋር ጀምራ ወደነበረው ድርድር ብትመለስ ሀገራቱን ተጠቃሚ ማድረግ የሚችል መግባባት ላይ መድረስ ይችላል፡፡
ሀገራችን ኢትዮጵያንና ሕዝቧን ፈጣሪ ይጠብቅ !
አሜን፡፡
በቁምላቸው አበበ ይማም (ሞሼ ዳያን)fenote1971@gmail.com
አዲስ ዘመን ነሐሴ 3 ቀን 2013 ዓ.ም